Vücut Dokunulmazlığı ve Hürriyete Karşı Suçlar
Yaralama, tehdit, şantaj, alıkoyma ve diğer özgürlük ihlalleri hakkında bilgilendirme
Bir kişinin darbedilmesi, tehdit edilmesi, istemediği bir yerde tutulması veya sürekli takip edilmesi; beden bütünlüğünü, güvenliğini ve günlük yaşamını doğrudan etkiler. Ceza hukuku, bu davranışların farklı biçimlerini ayrı suçlar olarak düzenler. Hangi suçun oluştuğu; yalnızca olayın günlük dilde nasıl adlandırıldığına değil, yapılan hareketlere, kişinin amacına, ortaya çıkan sonuca ve delillere göre belirlenir.
Türk Ceza Kanunu’nda vücut dokunulmazlığına karşı suçlar 86–93. maddelerde, hürriyete karşı suçlar ise 106–124. maddelerde yer alır. İlk grup yaralama, insan üzerinde deney ve organ veya doku ticareti gibi fiilleri; ikinci grup tehdit, şantaj, cebir, alıkoyma, konut dokunulmazlığının ihlali ve çeşitli özgürlüklerin engellenmesini kapsar. Öldürme, işkence, eziyet ve cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar kanunun ayrı bölümlerinde düzenlenmiştir. Aynı olay, koşullarına göre bu suçlarla da ilişkili olabilir.
Bu yazıdaki ceza sınırları, 6 Ekim 2026 tarihinde kontrol edilen kanun metinlerine göre açıklanmıştır. Olayın daha önce gerçekleşmiş olması hâlinde, suç tarihinde yürürlükte olan hükümler ve sonradan yürürlüğe giren lehe kanun birlikte değerlendirilir. Bugünkü ceza sınırları geçmişteki bütün olaylara doğrudan uygulanmaz (TCK m. 7).
1. Kasten yaralama suçu nedir?
Kasten yaralama, bir kişiye bilerek ve isteyerek acı verilmesi veya onun sağlığının ya da algılama yeteneğinin bozulmasıdır. Yumruk atmak, tekmelemek, tokatlamak, bıçaklamak veya kişiyi yaralanmasına neden olacak şekilde itmek, olayın özelliklerine göre bu suçu oluşturabilir. Yaralamanın mutlaka kanamaya, açık bir yaraya veya kalıcı bir ize yol açması gerekmez.
TCK m. 86/1’de düzenlenen temel şeklin cezası bir yıl altı aydan üç yıla kadar hapistir. Yaralamanın etkisi basit bir tıbbi müdahaleyle giderilebilecek ölçüde hafifse, m. 86/2 uyarınca altı aydan bir yıl altı aya kadar hapis veya adli para cezası öngörülür. Bu ikinci durumda suçun kadına karşı işlenmesi hâlinde cezanın alt sınırı dokuz aydan az olamaz.
“Basit tıbbi müdahale” ifadesi, olayın önemsiz olduğu anlamına gelmez. Yaralanmanın adli tıp açısından ağırlığını belirleyen bir ölçüttür. Hastanede yatış yapılmamış olması veya kişinin aynı gün taburcu edilmesi, tek başına yaralamanın bu kapsamda bulunduğunu göstermez. Tıbbi bulgular, raporlar ve gerektiğinde uzman değerlendirmesi önem taşır.
Nitelikli bir hâl bulunmayan ve basit tıbbi müdahaleyle giderilebilen yaralama kural olarak şikâyete bağlıdır. Buna karşılık, TCK m. 86/1 kapsamındaki yaralamada şikâyet şartı aranmaz. Bu ayrım, şikâyetten vazgeçilmesinin dosyaya etkisini de değiştirir.
Vücut Dokunulmazlığı ve Hürriyete Karşı Suçlar 1
2. Yaralama cezasını ağırlaştıran durumlar
Kasten yaralamanın anne, baba, çocuk, eş, boşanılan eş veya kardeşe karşı işlenmesi; kendisini beden veya ruh bakımından savunamayacak durumdaki kişiye yönelmesi; kamu görevi nedeniyle gerçekleştirilmesi; kamu görevlisinin nüfuzunun kötüye kullanılması veya silahla işlenmesi, TCK m. 86/3 kapsamında cezayı ağırlaştırabilir. Canavarca hisle işlenmesi de ayrıca düzenlenmiştir. Bu hâllerde şikâyet aranmaz.
Bu nitelikli hâllerde ceza kural olarak yarı oranında, canavarca hisle işlenmesi hâlinde ise bir kat artırılır. Yaralanmanın basit tıbbi müdahaleyle giderilebilir olması, nitelikli hâl varsa şikâyet şartı getirmez. Özellikle çocuk mağdurlarda yaş, gelişim ve olayın koşulları dikkate alınarak kişinin kendisini savunamayacak durumda olup olmadığı araştırılır. Böyle bir durumda kanuni temsilcinin şikâyetçi olmaması tek başına soruşturmayı sona erdirmez.
Ceza hukukunda silah kavramı yalnızca tabanca veya bıçakla sınırlı değildir. Saldırıda kullanılmaya elverişli başka eşyalar da kanundaki tanım kapsamında değerlendirilebilir. Örneğin saldırıda kullanılan sert bir cismin niteliği ve kullanılış biçimi önemlidir; her eşya her olayda kendiliğinden silah sayılmaz (TCK m. 6).
Yaralamanın ağır bir sonuca yol açması ayrıca değerlendirilir. Organ veya duyu işlevinin sürekli zayıflaması ya da kaybı, yüzde sabit iz, yaşamı tehlikeye sokan durum, kemik kırığı veya çıkığı ve gebelik üzerindeki bazı sonuçlar TCK m. 87 kapsamındadır. Kırık veya çıkığın hayat fonksiyonlarına etkisi ceza artırımında dikkate alınır. Ağır sonuç nedeniyle sorumluluk için failin bu sonuç bakımından en azından taksirinin bulunması gerekir; yalnızca sonucun meydana gelmesi yeterli değildir (TCK m. 23).
Yaralama sonucunda ölüm meydana gelmesi de özel olarak düzenlenmiştir. Bunun kasten öldürmeden ayrılmasında failin kastı belirleyicidir. Olayın oluş şekli, kullanılan araç, hedef alınan bölge ve diğer deliller birlikte incelenir. Mağdurun ölmemesi de olayın mutlaka yalnızca yaralama sayılacağı anlamına gelmez; koşulları varsa öldürmeye teşebbüs söz konusu olabilir.
3. İhmali davranışla yaralama ve taksirle yaralama
Bir kişinin yaralanmasını önleme konusunda hukuki yükümlülüğü bulunan kişinin, bu yükümlülüğünü kasten yerine getirmemesi bazı durumlarda ihmali davranışla yaralama suçunu oluşturabilir. TCK m. 88, bu durumda kasten öldürmenin ihmali davranışla işlenmesine ilişkin koşullara gönderme yapar. Her yardım etmeme veya ilgisiz kalma davranışı otomatik olarak bu suç değildir; kişinin yükümlülüğü ve olay üzerindeki etkisi araştırılır.
Taksirle yaralamada ise yaralama sonucu istenmez; dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranılması nedeniyle meydana gelir. Trafik kazaları, iş kazaları veya bazı tıbbi uygulamalar bu yönden incelenebilir. Bir kazanın veya olumsuz tıbbi sonucun varlığı, tek başına ceza sorumluluğunu kanıtlamaz. Kusurlu davranış ile yaralanma arasındaki bağlantının belirlenmesi gerekir.
Bu nedenle “yaralamak istemedim” açıklaması taksirle yaralama iddiasını tek başına ortadan kaldırmaz. İncelenen konu, sonucun istenip istenmemesinin yanında, dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık bulunup bulunmadığıdır.
TCK m. 89/1’de taksirle yaralamanın temel cezası dört aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezasıdır. Birden fazla kişinin yaralanmasına neden olunması hâlinde m. 89/4 uyarınca
Vücut Dokunulmazlığı ve Hürriyete Karşı Suçlar 2
dokuz aydan beş yıla kadar hapis öngörülür. Organ işlevi kaybı, kemik kırığı ve diğer ağır sonuçlar için ayrıca artırımlar düzenlenmiştir.
Kişi sonucu öngördüğü hâlde gerçekleşmeyeceğine güvenerek hareket etmişse bilinçli taksir gündeme gelir. Bu durumda ceza artırılır. Taksirle yaralama kural olarak şikâyete bağlı olmakla birlikte, temel şekil dışındaki yaralamanın bilinçli taksirle işlenmesi hâlinde şikâyet aranmaz. Temel şekil bakımından ise bilinçli taksir bulunsa da şikâyet şartı devam eder (TCK m. 22 ve 89/5).
4. İnsan üzerinde deney ve organ veya doku ticareti
Vücut dokunulmazlığına karşı suçlar yalnızca darp ve yaralamadan ibaret değildir. İnsan üzerinde bilimsel deney yapılması, TCK m. 90’da sıkı koşullara bağlanmıştır. Gerekli izinler, bilimsel ön koşullar, risk değerlendirmesi ve bilgilendirmeye dayalı rıza önemlidir. Bir kişinin onay vermesi, diğer yasal şartlar bulunmadan yapılan her deneyi hukuka uygun hâle getirmez. Çocuklar ve tedavi amaçlı denemeler için ayrıca özel hükümler vardır.
TCK m. 91, hukuken geçerli rıza olmadan organ veya doku alınmasını; organ veya dokunun ticaret konusu yapılmasını ve maddede belirtilen aracılık, saklama, nakletme, aşılama ve ilan gibi davranışları düzenler. Hukuka uygun organ bağışı ile organ ticareti farklıdır. Rızanın bulunması organ satışını kendiliğinden hukuka uygun kılmaz. Organ veya dokusunu satan kişi açısından zorunluluk hâli ve etkin pişmanlık, m. 92 ve 93’te ayrıca ele alınmıştır; maddi sıkıntı yaşanması her olayda otomatik cezasızlık sağlamaz.
5. Tehdit suçu: Saldırının gerçekleşmesi gerekir mi?
Tehdit, kişiye veya yakınına yönelik gelecekteki bir kötülük bildirilmesiyle karar verme ve hareket etme özgürlüğünün etkilenmesidir. TCK m. 106, yaşam, vücut veya cinsel dokunulmazlığa yönelik saldırı tehdidi ile malvarlığına büyük zarar verme veya başka bir kötülük yapma tehdidini farklı düzenler. Tehdidin cezalandırılması için bildirilen saldırının sonradan gerçekleştirilmesi şart değildir.
Yaşama, vücut veya cinsel dokunulmazlığa yönelik saldırı tehdidinin temel cezası altı aydan iki yıla kadar hapistir. Bu suçun kadına karşı işlenmesi hâlinde alt sınır dokuz aydan az olamaz. Malvarlığı itibarıyla büyük zarara uğratma veya başka bir kötülük yapma tehdidinde ise mağdurun şikâyeti üzerine iki aydan altı aya kadar hapis veya adli para cezası öngörülür.
Tehdidin silahla, birden fazla kişi tarafından birlikte, kişinin kendisini tanınmayacak hâle koyması suretiyle, imzasız mektupla, özel işaretlerle ya da suç örgütünün korkutucu gücünden yararlanılarak işlenmesi durumunda iki yıldan yedi yıla kadar hapis cezası gündeme gelir. Bu nitelikli hâller şikâyete bağlı değildir.
Yaşama, vücut veya cinsel dokunulmazlığa yönelik temel tehdit de şikâyete bağlı değildir. Buna rağmen TCK m. 106/1 kapsamındaki tehdit uzlaştırmaya tabi olabilir. Dolayısıyla şikâyet şartının bulunmaması ile uzlaştırma dışında kalmak aynı anlama gelmez.
Sözün anlamı, önceki olaylar, taraflar arasındaki ilişki ve söyleniş biçimi birlikte değerlendirilir. Her sert söz tehdit değildir; buna karşılık sözün öfkeyle söylenmesi de tek başına sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Telefon, mesaj, sosyal medya veya aracı bir kişi üzerinden iletilen ifadeler de olayın özelliklerine göre tehdit oluşturabilir.
Vücut Dokunulmazlığı ve Hürriyete Karşı Suçlar 3
6. Şantaj suçu
Şantajda kişi, bir davranışa veya haksız çıkar sağlamaya zorlanır. Bir hakkın kullanılacağını ya da bir yükümlülüğün yerine getirileceğini söyleyerek karşı tarafı hukuka aykırı veya yapmak zorunda olmadığı bir şeye zorlamak, kanundaki koşullarla şantajdır. Bir kişinin şeref veya saygınlığına zarar verecek bilgileri açıklama ya da bu tür isnatlarda bulunma tehdidiyle kendisine veya başkasına yarar sağlama amacı da TCK m. 107 kapsamındadır.
Örneğin özel görüntülerin yayımlanacağı söylenerek para veya başka bir menfaat istenmesi şantaj yönünden incelenir. Görüntülerin gerçekten yayımlanması, olayın özelliklerine göre özel hayat veya kişisel verilerle ilgili başka suçları da gündeme getirebilir. Şantajın cezası bir yıldan üç yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezasıdır; soruşturulması şikâyete bağlı değildir.
Bir alacağı hukuki yollarla takip edeceğini bildirmek, tek başına şantaj değildir. Hakkın hangi amaçla ve nasıl kullanıldığı önem taşır. Her para isteme veya baskı olayı aynı suç adı altında değerlendirilmez; tehdit veya cebirle mal alınması hâlinde yağma gibi başka suçlar da söz konusu olabilir.
Hukuki bir ilişkiye dayanan alacağın tahsili amacıyla tehdit veya cebir kullanılması için TCK m. 150/1’de özel bir hüküm bulunur: Koşulları varsa tehdit veya kasten yaralama hükümleri uygulanır. Alacağın gerçekten hukuki bir ilişkiye dayanıp dayanmadığı araştırılır; kişinin yalnızca “alacağımı istedim” demesi yeterli değildir. Bir alacağın bulunması da şiddeti veya tehdidi hukuka uygun hâle getirmez.
7. Cebir suçu
Cebir, kişiye bir şeyi yaptırmak, yaptırmamak veya kendi davranışına izin vermesini sağlamak amacıyla fiziksel güç uygulanmasıdır. TCK m. 108’de, kasten yaralama suçundan verilecek cezanın üçte birinden yarısına kadar artırılması öngörülür.
Fiziksel güç kullanımı başka bir suçun unsurunu oluşturuyorsa değerlendirme değişebilir. Örneğin bir kişinin zorla tutulması veya zor kullanılarak malının alınması, yalnızca genel cebir hükmüyle açıklanamayabilir. Aynı hareket için hangi suç hükümlerinin uygulanacağı, olayın bütününe göre belirlenir.
8. Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma
Bir kişinin hukuka aykırı olarak bir yere gitmesinin veya bir yerde kalmasının engellenmesi, TCK m. 109’da düzenlenen suçu oluşturabilir. Bir odaya kilitlemek, araçtan inmesine izin vermemek ya da fiziksel engelle çıkışını önlemek örnek olarak düşünülebilir. Kilitli kapı bulunması şart değildir; mağdurun hareket özgürlüğünün fiilen nasıl sınırlandığı önemlidir.
Suçun temel cezası bir yıldan beş yıla kadar hapistir. Fiilin işlenmesinde veya işlenmesi sırasında cebir, tehdit ya da hile kullanılması hâlinde iki yıldan yedi yıla kadar hapis öngörülür. Silah, birden fazla kişinin birlikte hareket etmesi, çocuğa veya kendini savunamayacak kişiye karşı işlenmesi, eşe veya boşanılan eşe yönelmesi gibi kanunda sayılan nedenler cezayı ayrıca artırır. Cinsel amaçla işlenmesi için de özel artırım vardır.
Evlilik veya yakınlık ilişkisi, kişiyi zorla alıkoyma yetkisi vermez. Suç şikâyete bağlı değildir. Bu nedenle sonradan barışılması veya şikâyetten vazgeçilmesi, dosyayı kendiliğinden sona erdirmez.
Vücut Dokunulmazlığı ve Hürriyete Karşı Suçlar 4
Failin, bu suç nedeniyle soruşturma başlamadan önce mağdura zarar vermeden onu kendiliğinden güvenli bir yerde serbest bırakması hâlinde TCK m. 110’daki etkin pişmanlık indirimi uygulanabilir. Bu düzenleme suçun hiç oluşmadığı anlamına gelmez; kanuni şartlara bağlı bir ceza indirimidir.
9. Konut dokunulmazlığının ihlali
Kişinin konutuna veya eklentilerine rızasına aykırı biçimde girmek ya da rızayla girdikten sonra çıkmamak, TCK m. 116 kapsamında suç oluşturabilir. Korunan değer, kişinin yaşam alanındaki huzuru ve iradesidir. Taşınmazın tapusunun kime ait olduğu tek başına belirleyici değildir. Kiraya verenin malik olması, kiracının kullandığı eve istediği zaman girebileceği anlamına gelmez.
Taşınmazın konut niteliği de somut olarak belirlenir. Hiç kullanılmayan veya terk edilmiş boş bir yapı ile içinde yaşam sürdürülen fakat olay anında sakininin bulunmadığı ev aynı değildir. Konut niteliği taşımayan bir yere müdahale, koşullarına göre TCK m. 154’teki hakkı olmayan yere tecavüz gibi başka bir suç yönünden değerlendirilebilir. Bu nedenle “olay sırasında evde kimse yoktu” açıklaması tek başına konut korumasını ortadan kaldırmaz.
Temel hâlde altı aydan iki yıla kadar hapis cezası öngörülür ve şikâyet aranır. Fiilin cebir veya tehditle ya da gece vakti işlenmesi hâlinde ceza bir yıldan üç yıla kadar hapistir; bu nitelikli hâlde şikâyet şartı aranmaz. Silahla veya birden fazla kişiyle birlikte işlenmesi gibi TCK m. 119’daki ortak ağırlaştırıcı nedenler de ayrıca değerlendirilir.
İşyerleri ve eklentileri açısından da koruma vardır; ancak herkesin ayrıca izin almadan girmesinin olağan olduğu yerlerle diğer işyerleri arasında ayrım yapılır. Ortak kullanılan konutlarda rızanın kim tarafından, hangi amaçla verildiği ayrıca önem taşır. Şikâyete bağlılık ile uzlaştırma kapsamı birbirinden farklı konulardır.
10. Huzur ve sükûnu bozma ile ısrarlı takip
Kişilerin huzur ve sükûnunu bozma suçu, sırf bu amaçla ısrarla telefon edilmesi, gürültü yapılması veya aynı maksatla başka hukuka aykırı davranışlarda bulunulmasıyla oluşabilir. TCK m. 123’te üç aydan bir yıla kadar hapis cezası öngörülür ve soruşturma mağdurun şikâyetine bağlıdır. Her rahatsız edici davranış veya tek bir anlaşmazlık bu suçun bütün koşullarını karşılamaz; ısrar ve özel amaç değerlendirilir.
Israrlı takip ise ayrı bir suçtur. Sürekli fiziki takip veya iletişim araçları, bilişim sistemleri ya da üçüncü kişiler yoluyla temas kurmaya çalışma sonucunda mağdurda ciddi huzursuzluk oluşması veya kendisinin ya da yakınlarından birinin güvenliğinden endişe duyması aranır. İletişim kurma çabasının reddedilmesine rağmen farklı hesap ve numaralar üzerinden sürdürülmesi, diğer koşullarla birlikte bu kapsamda incelenebilir.
TCK m. 123/A’ya göre temel ceza altı aydan iki yıla kadar hapistir. Çocuğa, ayrılık kararı verilen veya boşanılan eşe karşı işlenmesi; mağdurun konut, işyeri veya okul değiştirmesine ya da işini veya okulunu bırakmasına neden olunması; fail hakkında belirli uzaklaştırma veya yaklaşmama tedbirleri bulunması hâllerinde ceza bir yıldan üç yıla kadar hapistir.
Israrlı takip şikâyete bağlıdır, ancak uzlaştırma kapsamında değildir. Bu nedenle “şikâyete bağlı bütün suçlarda uzlaşılır” düşüncesi doğru değildir. Huzur ve sükûnu bozma ile ısrarlı takip arasındaki ayrım, davranışların niteliği ve mağdur üzerindeki etkileriyle belirlenir.
Vücut Dokunulmazlığı ve Hürriyete Karşı Suçlar 5
11. Diğer hürriyete karşı suçlar
Kanun, hareket özgürlüğünün yanında eğitim, çalışma, inanç ve toplumsal yaşama katılım alanlarını da korur. TCK m. 112 ve 113, cebir, tehdit veya başka hukuka aykırı davranışlarla eğitim ve öğretimin, kamu faaliyetlerinin veya kamu hizmetlerinden yararlanmanın engellenmesini düzenler. Sağlık hizmetlerinin engellenmesi için ayrıca ceza artırımı öngörülmüştür.
Siyasi hakların kullanılmasına baskıyla müdahale edilmesi m. 114’te; kişinin inanç ve düşüncelerini açıklamaya, değiştirmeye veya açıklamamaya zorlanması, ibadetinin engellenmesi ve inanç veya kanaatlerinden kaynaklanan yaşam tarzı tercihlerine hukuka aykırı müdahale edilmesi m. 115’te düzenlenmiştir.
İş ve çalışma hürriyetinin ihlali m. 117’de, sendikal hakların kullanılmasının engellenmesi m. 118’de yer alır. Her iş uyuşmazlığı ceza suçu değildir. Ancak cebir, tehdit ve kanunda tanımlanan sömürü veya zorlama biçimleri, iş hukukundaki uyuşmazlığın yanında ceza sorumluluğuna da yol açabilir.
Hukuka aykırı biçimde üst veya eşya araması yapan kamu görevlisinin sorumluluğu m. 120’de; kişinin hakkını kullanmak üzere yetkili makama verdiği dilekçenin hukuki bir neden olmadan kabul edilmemesi m. 121’de düzenlenmiştir. Nefret ve ayrımcılık suçu m. 122’de, haberleşmenin hukuka aykırı engellenmesi ise m. 124’te yer alır. Ayrımcılık suçunda kanunun saydığı nedenler, nefret saiki ve belirli engelleme fiilleri birlikte aranır; her farklı muamele doğrudan bu suç sayılmaz.
12. Şikâyet nereye ve nasıl yapılır?
Suç ihbarı veya şikâyeti Cumhuriyet başsavcılığına, polis ya da jandarmaya yapılabilir. Başvuru yazılı olarak sunulabilir veya sözlü beyan tutanağa geçirilebilir. Olayın yeri, zamanı, gerçekleşme biçimi, bilinen kişi bilgileri, tanıklar ve mevcut deliller açık biçimde belirtilmelidir. Başvuran kişinin suçun kanundaki adını veya madde numarasını doğru bilmesi şart değildir (CMK m. 158).
Şikâyete bağlı suçlarda genel şikâyet süresi, hak sahibinin fiili ve faili öğrenmesinden itibaren altı aydır; dava zamanaşımı süresinin de geçmemiş olması gerekir (TCK m. 73). Devam eden veya tekrarlanan olaylarda süre başlangıcı ayrıca incelenir. Şikâyet süresi ile ceza davası zamanaşımı aynı değildir.
Olayla birlikte hakaret iddiası da varsa farklı bir sınır bulunur: Şikâyete bağlı hakarette, fiil ve failin öğrenilmesinden başlayan altı aylık sürenin yanında, şikâyetin fiilin gerçekleşmesinden itibaren iki yılı geçememesi kuralı da dikkate alınır. Bu özel sınırlamanın eski dosyalara uygulanmasında CMK geçici m. 7’deki geçiş hükmü önem taşır. Bu iki yıllık sınır, yaralama veya tehdit suçları için genel bir şikâyet süresi değildir.
Şikâyete bağlı olmayan suçlarda altı aylık şikâyet süresi uygulanmaz; buna rağmen gecikme delillerin kaybolmasına yol açabilir. Yakın ve devam eden tehlikede 112 üzerinden acil yardım istenebilir. Yaralanma durumunda sağlık kuruluşuna başvurulması hem tedavi hem de tıbbi bulguların kayda alınması açısından önemlidir.
Vücut Dokunulmazlığı ve Hürriyete Karşı Suçlar 6
13. Hangi deliller önem taşır?
Adli muayene ve hastane kayıtları, fotoğraflar, kamera görüntüleri, tanık anlatımları, mesajlar, e-postalar ve iletişim kayıtları olayın aydınlatılmasında kullanılabilir. Delillerin yalnızca bulunması değil, olayla bağlantısının ve güvenilirliğinin değerlendirilebilmesi de gerekir. Ekran görüntüleriyle birlikte mesajların asıllarının, tarihlerin ve gönderici bilgilerinin korunması incelemeyi kolaylaştırır.
Halk arasında “darp raporu” denilen belge, yaralanmanın niteliğini ortaya koyabilir. Ancak tek başına yaralamayı kimin gerçekleştirdiğini kesinleştirmez. Görünür iz bulunmaması da olayın hiç yaşanmadığını kendiliğinden göstermez. Rapor, anlatımlar ve diğer deliller birlikte değerlendirilir.
Başkasının hesabına izinsiz girmek veya hukuka aykırı şekilde kayıt elde etmek ayrıca suç oluşturabilir. Ses ve görüntü kaydının delil olarak kullanılabilmesi, elde ediliş koşullarına göre değerlendirilir; her gizli kayıt hukuka uygun değildir. CMK m. 217 uyarınca suç, hukuka uygun elde edilmiş delillerle ispatlanmalıdır.
Anayasa Mahkemesinin Cezmi Demir ve diğerleri kararı, kamu görevlilerinin kötü muamelesine ilişkin bir başvurudur (B. No: 2013/293, 17/7/2014). Kararda etkili soruşturmanın; bağımsızlık, delillerin toplanması, özen ve sürat bakımından taşıdığı önem açıklanmıştır. Bu karar, burada anlatılan her suçun oluştuğunu gösteren veya her şikâyetin mahkûmiyetle sonuçlanmasını gerektiren bir karar değildir. Etkili soruşturma, iddianın gerektiği gibi araştırılmasını gerektirir; belirli bir kişiye mutlaka ceza verilmesini garanti etmez.
14. Soruşturma ve ceza davası nasıl ilerler?
Savcılık, suç işlendiği izlenimini veren durumu öğrendiğinde gerçeği araştırır; şüphelinin hem aleyhine hem lehine delilleri toplar. İfadeler alınabilir, rapor ve görüntüler istenebilir, bilirkişi incelemesi yaptırılabilir. Yeterli şüphe oluşursa iddianame düzenlenir. Mahkemenin iddianameyi kabul etmesiyle kovuşturma, yani ceza yargılaması aşaması başlar (CMK m. 160, 170 ve 175).
Yeterli şüphe bulunmaması veya kovuşturma olanağının olmaması hâlinde kovuşturmaya yer olmadığına karar verilebilir. Suçtan zarar görenin bu karara karşı, tebliğden itibaren iki hafta içinde kanunda gösterilen sulh ceza hâkimliğine itiraz hakkı vardır (CMK m. 172–173). Tebligattaki başvuru yolu ve süre bilgileri dikkatle incelenmelidir.
Yargılama, suçun niteliğine göre görevli ceza mahkemesinde yapılır. Mağdur, şartları varsa davaya katılmayı talep edebilir ve delillerini sunabilir. Şüpheli ve sanığın da müdafi yardımından yararlanma, susma ve savunma delillerini bildirme hakları vardır. Her dosyada tutuklama yapılmaz; tutuklama bir ceza değil, kanuni koşulları ayrıca değerlendirilmesi gereken koruma tedbiridir.
Çocuk mağdurların temsili için özel güvenceler vardır. Vekili bulunmayan on sekiz yaşından küçük mağdura istem aranmaksızın avukat görevlendirilir. Vekili bulunmayan ısrarlı takip mağduru ile kadına karşı kasten yaralama suçunun mağduru da kanundaki koşullarla barodan avukat görevlendirilmesini isteyebilir (CMK m. 234). Çocuğun yararı ile kanuni temsilcisinin menfaatinin çatıştığı durumlarda temsil konusu ayrıca değerlendirilir.
Vücut Dokunulmazlığı ve Hürriyete Karşı Suçlar 7
15. Uzlaştırma ve şikâyetten vazgeçme
Uzlaştırma, kanunun izin verdiği suçlarda tarafların özgür iradeleriyle anlaşmasını amaçlayan resmî bir süreçtir. CMK m. 253 uyarınca TCK m. 86’nın üçüncü fıkrası dışındaki kasten yaralama ve m. 88, taksirle yaralama, m. 106/1’deki tehdit ve m. 116’daki konut dokunulmazlığının ihlali uzlaştırma kapsamındaki suçlar arasındadır. Ancak dosyadaki başka suçlar ve kanuni istisnalar sonucu değiştirebilir.
Uzlaştırma kapsamındaki suç, kapsam dışındaki başka bir suçla birlikte aynı mağdura karşı işlenmişse kural olarak uzlaştırma uygulanmaz. Bununla birlikte güncel CMK m. 253/3, önödeme kapsamındaki bir suçla birlikte işlenen uzlaştırmaya tabi suç yönünden uzlaştırmaya izin verir. Hakaret suçu güncel düzenlemede uzlaştırma dışındadır; geçmişte verilmiş bir karardaki “hakaret uzlaşmaya tabidir” açıklaması bugünkü bütün dosyalara aynen taşınamaz. Eski dosyalarda geçiş hükümleri ayrıca incelenir.
Silahla veya eşe karşı yaralama gibi m. 86/3 kapsamındaki nitelikli yaralamalar, m. 87 kapsamındaki neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralama ve nitelikli tehdit bu genel kapsamda değildir. Şantaj, kişiyi hürriyetinden yoksun kılma ve ısrarlı takip de kural olarak uzlaştırmaya tabi değildir. Çocukların fail olduğu bazı dosyalarda özel kapsam hükümleri ayrıca değerlendirilir.
Dosyanın başlangıcındaki suçlama her zaman son hukuki değerlendirmeyle aynı kalmaz. Örneğin silahla yaralama iddiası kanıtlanamaz ve fiil yalnızca TCK m. 86/2 kapsamında kalırsa şikâyet ve uzlaştırma koşulları yeniden ele alınır. Uzlaştırmaya engel olduğu düşünülen başka suçtan beraat edilmesi de kalan suç yönünden değerlendirmeyi değiştirebilir. Birden fazla kişinin yaralandığı dosyalarda her mağdurun şikâyet ve uzlaşma durumu ile suçun hukuki niteliği birlikte incelenir; bir kişiyle anlaşmanın dosyanın tamamını bitirdiği varsayılamaz.
Uzlaşmayı kabul etmek zorunlu değildir. Güncel düzenlemeye göre tekliften itibaren yedi gün içinde karar bildirilmezse teklif reddedilmiş sayılır. Usulüne uygun yürütülen uzlaştırma sonuçsuz kalmışsa yeniden uzlaştırma yoluna gidilemez (CMK m. 253/18). Buna karşılık hiç yapılmamış veya hukuka aykırı yürütülmüş bir işlemin giderilmesi ayrı bir konudur. Tarafların kendi aralarında barışması, her durumda resmî uzlaşma sonucu doğurmaz.
Soruşturma aşamasında uzlaşma yükümlülüğü bir defada yerine getirilirse kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir; ödeme ileri tarihe bırakılmış veya taksitlendirilmişse kanundaki koşullarla kamu davasının açılması ertelenir. Dava açıldıktan sonra gerçekleşen uzlaşmada ise yükümlülük bir defada yerine getirilirse düşme, ileri tarihe bırakılır veya taksitlendirilirse durma kararı verilir. Durma süresince zamanaşımı işlemez; yükümlülük yerine getirilmezse yargılama devam eder (CMK m. 253–254). Değişiklikten önce uzlaşma nedeniyle hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilmiş dosyalarda özel geçiş hükmü uygulanır.
Şikâyetten vazgeçme ise farklıdır. Şikâyete bağlı suçlarda, kanuni koşulları varsa düşme sonucunu doğurabilir; sanığın kabulüne ilişkin kural da dikkate alınır. Şikâyete bağlı olmayan bir suçta mağdurun vazgeçmesi, kamu davasını kendiliğinden sona erdirmez (TCK m. 73).
Uzlaşmanın tazminat üzerindeki etkisi ayrıca önemlidir: CMK m. 253/19’a göre, uzlaşma anında tespit edilemeyen veya uzlaşmadan sonra ortaya çıkan zararlar hariç, soruşturma konusu suç nedeniyle tazminat davası açılamaz; açılmış davadan feragat edilmiş sayılır. Bu nedenle uzlaşmanın yalnızca ceza dosyasını ilgilendirdiği düşünülmemelidir.
Vücut Dokunulmazlığı ve Hürriyete Karşı Suçlar 8
16. Koruma ve uzaklaştırma tedbirleri
Şiddete uğrayan veya şiddet tehlikesi altında bulunan kadınlar, çocuklar, aile bireyleri ve tek taraflı ısrarlı takip mağdurları, 6284 sayılı Kanun kapsamındaki korumadan yararlanabilir. Olayın koşullarına göre yaklaşmama, iletişim araçlarıyla rahatsız etmeme, ortak konuttan uzaklaştırma, geçici koruma veya barınma gibi tedbirler alınabilir. Koruma yalnızca resmî nikâhlı eşler arasındaki olaylarla sınırlı değildir.
Başvuru kolluk, savcılık, aile mahkemesi ve ilgili idari merciler üzerinden yapılabilir; Şiddet Önleme ve İzleme Merkezlerinden de destek alınabilir. Tedbirin türüne göre karar vermeye yetkili makam değişir. Koruyucu tedbir kararı için şiddetin uygulandığını gösteren delil veya belge aranmaz; önleyici tedbirin verilmesi ise kanunun amacını tehlikeye düşürecek biçimde geciktirilemez (6284 sayılı Kanun m. 8).
Koruma kararı için ceza davasının bitmesi beklenmez. Tedbir, ceza mahkûmiyetiyle aynı şey değildir.
Koruma kararının bulunması tek başına isnat edilen suçun işlendiğini kanıtlamaz. Tedbirin amacı tehlikeyi önlemek; ceza yargılamasının amacı ise suçun kanuni koşullarının ve delillerinin değerlendirilmesidir. Kararın ihlal edilmesi, koşullarına göre zorlama hapsine ve ihlal davranışı ayrıca suçsa ceza soruşturmasına yol açabilir. Yeni bir tehdit veya ihlal, mevcut tedbir kararı belirtilerek ilgili makamlara bildirilebilir.
Güvenliğin sağlanması için gerekli olduğunda, korunan kişinin ve diğer aile bireylerinin kimlik ve adres bilgilerinin resmî kayıtlarda gizli tutulması da talep edilebilir; bu konuda resen karar verilmesi de mümkündür (6284 sayılı Kanun m. 8/6). Gizlilik talebi, somut güvenlik ihtiyacıyla birlikte değerlendirilir.
6284 sayılı Kanun kapsamındaki kararlara karşı tefhim veya tebliğden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir. Hâkimin verdiği tedbire itirazı inceleyecek merci, Kanun’un 9. maddesindeki kurallara göre belirlenir; itirazın yalnızca tedbiri veren hâkim tarafından yeniden değerlendirilmesiyle yetinilemez. Birden fazla aile mahkemesi bulunan yerlerde dosya numara olarak izleyen aile mahkemesine, son numaralı mahkeme için birinci mahkemeye gönderilir. Tek aile mahkemesi bulunan yerlerde kanunun belirlediği asliye hukuk mahkemesi inceleme yapar.
17. Meşru savunma, haksız tahrik ve cezanın belirlenmesi
Kişinin kendisine veya bir başkasına yönelen haksız saldırıyı, saldırıyla orantılı biçimde ve o anda zorunlu olarak defetmesi meşru savunma kapsamında değerlendirilebilir. Ancak saldırı sona erdikten sonra intikam amacıyla yapılan hareketler, sırf önceki saldırı nedeniyle meşru savunma sayılmaz (TCK m. 25).
Haksız tahrik ise ayrı bir kurumdur. Haksız bir fiilin oluşturduğu öfke veya şiddetli elemin etkisi altında suç işlenmesi durumunda, koşulları varsa cezada indirim yapılabilir. Bu, fiilin hukuka uygun olduğu veya hiç ceza verilmeyeceği anlamına gelmez. Her tartışma ve her öfke durumu otomatik tahrik indirimi sağlamaz (TCK m. 29).
Kanundaki ceza aralığı ile mahkemenin belirleyeceği sonuç ceza aynı değildir. Fiilin işlenişi, kast veya taksir, zarar, ağırlaştırıcı nedenler ve uygulanabilen indirimler değerlendirilir. Para cezasına çevirme veya erteleme gibi olanaklar da ayrıca kanuni şartlara bağlıdır. Bu nedenle yalnızca suçun adına bakılarak kesin ceza veya cezaevinde geçirilecek süre söylenemez.
Vücut Dokunulmazlığı ve Hürriyete Karşı Suçlar 9
18. Maddi ve manevi tazminat
Yaralanma veya özgürlük ihlali, ceza sorumluluğunun yanında tazminat sorumluluğu doğurabilir. Tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalması ve ekonomik geleceğin etkilenmesi maddi zarar kapsamında değerlendirilebilir. Bedensel bütünlüğün veya kişilik haklarının ihlali nedeniyle manevi tazminat da talep edilebilir (Türk Borçlar Kanunu m. 49, 54, 56 ve 58).
Ceza mahkemesinin verdiği adli para cezası mağdura ödenen tazminat değildir; devlete ödenir. Tazminatın kapsamı ve miktarı, zararın niteliği, deliller ve sorumluluk koşullarına göre belirlenir. Ceza dosyasının bulunması, ayrıca tazminat hakkının kullanıldığı anlamına gelmez. Zamanaşımı, uzlaşma ve feragat gibi işlemlerin bu hakka etkisi ayrıca değerlendirilmelidir.
19. Sık sorulan sorular
Tek bir tokat da yaralama sayılır mı?
Evet. Vücuda acı verilmesi yaralama suçunun oluşması için yeterli olabilir; kalıcı iz şart değildir. Fiilin hangi fıkra kapsamında kaldığı ve şikâyet koşulu ayrıca belirlenir.
Mesajla tehdit veya şantaj suç olur mu?
Evet. İletişimin dijital ortamda gerçekleşmesi ceza sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Mesajın içeriği, bağlamı ve kime ait olduğunun belirlenmesi önemlidir.
Tanık yoksa başvuru yapılamaz mı?
Başvuru yapılabilir. Tanık, delil türlerinden yalnızca biridir. Mağdurun anlatımı, sağlık kayıtları, mesajlar, görüntüler ve diğer veriler birlikte değerlendirilir. Sonuç, dosyada elde edilen delillere bağlıdır.
Şikâyet geri alınırsa herkes serbest kalır mı?
Hayır. Suçun şikâyete bağlı olup olmadığı, vazgeçmenin koşulları ve mevcut koruma tedbirleri ayrı ayrı değerlendirilir. Vazgeçme her dosyayı bitirmez ve otomatik tahliye sonucu doğurmaz.
Eş veya eski eşin davranışı “aile meselesi” sayılır mı?
Yakınlık ilişkisi suç oluşturan davranışı hukuka uygun hâle getirmez. Bazı suçlarda bu ilişki cezayı ağırlaştırır; ayrıca 6284 sayılı Kanun kapsamında tedbirler uygulanabilir.
Bu makale genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Her olayın hukuki sonucu; olayın tarihi, delilleri ve özel koşulları değerlendirilerek belirlenir. Hak kaybı yaşanmaması ve somut olaya uygun hukuki değerlendirme yapılabilmesi için bir avukata danışılması önerilir.