Eşlerin boşanma ve sonuçları konusunda uzlaşabildiği durumlarda Türk Medeni Kanunu (“TMK”), anlaşmalı boşanma olarak bilinen daha kısa ve öngörülebilir bir yol tanır. Bu yazıda anlaşmalı boşanmanın şartları, protokolde yer alması gereken hususlar ve yargılama sürecine ilişkin temel bilgiler özetlenmektedir.
Yasal dayanak
Anlaşmalı boşanma, TMK'nın 166. maddesinin üçüncü fıkrasında düzenlenmiştir. Hüküm, “evlilik birliğinin temelinden sarsılması” genel boşanma sebebine dayanır ve belirli şartların birlikte gerçekleşmesi hâlinde evlilik birliğinin temelinden sarsılmış sayılacağını kabul eder.
Anlaşmalı boşanmanın şartları
- Evliliğin en az bir yıl sürmüş olması. Bir yıllık süre, evlenme tarihinden dava tarihine kadar hesaplanır.
- Eşlerin birlikte başvurması veya bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi. Dava eşlerden biri tarafından açılıp diğeri tarafından kabul edilebileceği gibi, eşler mahkemeye birlikte de başvurabilir.
- Hâkimin tarafları bizzat dinlemesi. Hâkim, eşlerin iradelerini serbestçe açıkladığı kanısına varmak için tarafları duruşmada bizzat dinler. Bu nedenle eşlerin duruşmada hazır bulunması gerekir.
- Protokolün hâkim tarafından uygun bulunması. Boşanmanın mali sonuçları ve çocukların durumu hakkında taraflarca kabul edilen düzenlemenin hâkim tarafından uygun bulunması gerekir. Hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini göz önünde tutarak bu düzenlemede gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir; bu değişikliklerin taraflarca kabul edilmesi hâlinde boşanmaya karar verilir.
Bu şartlardan herhangi birinin bulunmaması hâlinde dava anlaşmalı boşanma olarak sonuçlanamaz. Taraflardan birinin uzlaşmadan vazgeçmesi hâlinde yargılama, çekişmeli boşanma davası olarak devam edebilir.
Protokolde düzenlenen başlıca hususlar
Anlaşmalı boşanma protokolü sürecin en önemli belgesidir. Protokolde genellikle aşağıdaki konular açık ve uygulanabilir biçimde düzenlenir:
- Müşterek çocukların velayetinin hangi eşe bırakılacağı,
- Velayet kendisine bırakılmayan eşin çocuklarla kişisel ilişki kurma günleri ve saatleri,
- Çocuklar için ödenecek iştirak nafakasının miktarı, ödeme günü ve varsa yıllık artış esası,
- Eşler arasında yoksulluk nafakası talep edilip edilmediği,
- Maddi ve manevi tazminat taleplerine ilişkin düzenleme,
- Ortak konut, araç, banka hesapları ve ev eşyası gibi malvarlığının paylaşımı ile mal rejiminin tasfiyesine ilişkin karşılıklı beyanlar,
- Yargılama giderlerinin ve vekâlet ücretinin kim tarafından karşılanacağı.
Belirsiz veya uygulanması güç hükümler, boşanmadan sonra yeni uyuşmazlıklara yol açabilir. Bu nedenle protokolün, özellikle nafaka ve malvarlığına ilişkin kısımlarının dikkatle hazırlanması önem taşır.
Yargılama süreci
Dava, aile mahkemesinde; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde ise aile mahkemesi sıfatıyla asliye hukuk mahkemesinde açılır. Yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce eşlerin son altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir.
Dilekçe ve protokolün mahkemeye sunulmasının ardından mahkeme duruşma günü belirler. Duruşmada hâkim, eşleri bizzat dinleyerek iradelerini tespit eder ve protokolü inceler. Şartların gerçekleşmesi hâlinde boşanma kararı çoğu zaman ilk duruşmada verilebilir; ancak duruşma gününün ne zaman belirleneceği mahkemelerin iş yüküne göre değişir.
Taraflar, kanun yoluna başvurma haklarından feragat ettiklerini bildirerek kararın daha kısa sürede kesinleşmesini sağlayabilir. Kesinleşen karar nüfus kayıtlarına işlenir.
Dikkat edilmesi gereken hususlar
Anlaşmalı boşanma, çekişmeli boşanmaya göre genellikle daha kısa sürer, karşılıklı suçlamaların yer aldığı uzun bir yargılamanın önüne geçer ve çocuklar açısından daha az yıpratıcı bir süreç sunar. Bununla birlikte, karar kesinleştikten sonra protokol hükümlerinin değiştirilmesi her zaman mümkün olmayabilir. Nafaka miktarının, velayet düzenlemesinin ve malvarlığı paylaşımının sonuçları, imza öncesinde ayrıntılı olarak değerlendirilmelidir.
Anlaşmalı boşanma; şartların doğru değerlendirilmesi ve protokolün özenle hazırlanması hâlinde, evlilik birliğinin daha kısa sürede ve daha az uyuşmazlıkla sona erdirilmesine imkân tanır.